İran Hakkında
İran (Farsça: ایران ), resmî adı İran İslam Cumhuriyeti (Farsça: جمهوری اسلامی ایران) / Cumhuriye İslamiye İran, Güneybatı Asya’da ülke. Güneyde Basra ve Umman Körfezi, kuzeyde ise Hazar Denizi ile çevrilidir. Türkiye, Azerbaycan, Ermenistan, Irak, Pakistan, Afganistan ve Türkmenistan ile kara sınırına sahiptir. Başkenti Tahran’dır. Şiilik ülkenin resmî dini mezhebi ve Farsça resmî dilidir.
İran, M.Ö. 4000′lere dayanan tarihi ve var olan yerleşmeleriyle dünyadaki en eski sürekli uygarlıklardan birine ev sahipliği yapmaktadır.Tarih boyunca İran Avrasya’daki merkezi konumu nedeniyle jeostratejik öneme sahip olmuştur ve bir bölgesel güçtür.
İran BM, Bağlantısızlar Hareketi, İslam Konferansı Örgütü ve OPEC kurucu üyesidir. İran siyasal sistemi 1979′da kabul edilen anayasaya göre oluşturulan birkaç karmaşık yönetim yapısına göre işlemektedir. En yüksek devlet makamı şimdiki Ayetullah Ali Hamaney’in üstlendiği İran dini liderliğidir. (Vilayet-i Fakih)
İran, uluslararası enerji güvenliği ve dünya ekonomisinde geniş petrol ve doğal gaz kaynakları sonucu önemli bir konuma sahiptir.
Etimoloji
İran sözcüğünün kökeni, Sanskritçe Aryan sözcüğünden gelir.
İran (ایران) sözcüğü modern Farsça’ya, Zerdüştçülüğün kutsal kitabı Avesta’da yer alan bir Proto-İrani terim olan Aryānām’dan girmiştir.Ariya- ve Airiia- kelimeleri aynı zamanda Ahameniş İmparatorluğu yazıtlarında etnik bir atıf olarak yer almıştır. Orta Farsça’dan gelen Ērān terimi, Pehlevi dili’nde ʼyrʼn, Nakş-ı Rüstem’deki I.Ardeşir’in taç giyme törenini gösteren kabartmanın yanındaki yazıtta bulunmuştur. Bu kabartmaya eşlik eden Partça dilindeki yazıtta İran,aryān olarak ifade edilirken, bu yazıtta, kralın sanı Orta Farsça ērān kelimesini (Pehlevi dilinde,ʼryʼn) içermektedir. I. Ardeşir’in zamanında ērān ifadesi devletten çok insanları kastederek bu anlamını korudu.
Bu yazıtta İran halklarına atfen kullanılan ērān kelimesine rağmen, ērān ifadesinin imparatorluk coğrafyasını ifade etmek için kullanılması Sasani hanedanlığının ilk döneminde de görülmüştür. I.Şapur’un -Ardeşir’in oğlu ve halefi- bir yazıtında açıkça Ērān bölgelerinin içine İranlıların yerleşmediği Ermenistan ve Kafkasya’yı da dahil etmiştir. Kartir kitabelerinde yüksek rahip, Anērān’ın egemenliği altındaki bölgeleri gösteren listede aynı bölgeleri saymıştır.[16]ērān and aryān kelimelerinin ikisi birden, (İranlı) Aryanların ülkesi anlamına gelen Proto-İran dilindeki Aryānām teriminden gelmektedir. Airyanem Vaejah kelimesi ve kavramı aslında İran’ın ülke isminde (Edebi olarak Aryanlar’ın ülkesi anlamında), aynen Aryānā kelimesinin modern Farsça karşılığı olan Iran (Ērān) gibi korunmuştur.
Ülkenin adı M.Ö. 6. yüzyıldan 1935′e kadar Pers İmparatorluğu, Acemistan gibi isimlerle bilinirken, o yıl Rıza Şah uluslararası topluluktan “İran” adını kullanmalarını istemiştir. Bir kaç yıl sonra bu isim değişikliğinin ülkenin geçmişi ile arasında bağı kopardığını iddia eden bilimadamları protesto gösterileri yapmış, 1959′da Muhammed Rıza Pehlevi her iki ifadenin resmî olarak birlikte ve birbirinin yerine kullanılabileceğini açıklamıştır.
1979′daki İran İslam Devrimi’nden itibaren ülkenin resmî adı “İran İslam Cumhuriyeti” olmuştur.
Toplum Yapısı
Yapılan araştırmalara göre İran nüfusunun %40′ını Farslar, %37′ını Azeriler, 6%’ini Gilekler ve Mazandaranlılar, %7′sini Kürtler, %3′ünü Araplar, %2′sini Lurlar, %2′sini Beluciler, %2′sini Türkmenler ve %1′ini Kaşkay Türkleri ve diğer etnik gruplar oluşturur.
İran nüfusunun dini yapısının %90′unu Şii Müslümanlar, %’8′ini Sünni Müslümanlar, kalan %2′sini ise diğer dinlere mensup insanlar (Bahailer, Sâbiîler, Hindular, Yezidiler, Ahli-Hak, Zerdüştçüler, Yahudiler ve Hıristiyanlar oluşturmaktadır.[20] İran’da diğer önemli dini azınlıklar arasında özellikle Ortodoks Gürcüler ve Ermeniler (İsfahan), Zerdüştler (Yezd) ve Bahailer öne çıkmaktadır. Ülkede az miktarda Hindu, Keldani ve Sâbiîlik inancına bağlı topluluklar bulunmaktadır. İran’da dini azınlıkların inanç özgürlüğü güvence altına alınmış olup, azınlık temsilcilerine (Ortodoks Hıristiyanlık, Musevilik ve Zerdüştlük) Meclis’te koltuk ayrılmıştır. İran hükümeti tarafından “sapkın bir inanç” olarak nitelendirilen Bahailik ise yasak olup, kimi zaman sert kovuşturmalara uğramaktadır.
Ülkenin resmî mezhebi olan Şiilik ve 12 İmam (İsna Aşeriye) inancı, ülkenin özellikle orta ve kuzey kısımlarında güçlüdür. Sünnilik inancıysa ağırlıklı olarak ülkenin kuzey-batısındaki Kürtler ile Pakistan sınırındaki Belucilerde ve Horasan eyaletinde yerleşik Türkmen aşiretlerde yaygındır.
85 milyon civarında tahmin edilen bir nüfusa sahip olan ülke, hem etnik hem de mezhepsel bakımdan büyük çeşitlilik göstermektedir. Genel nüfusun % 50′si İrani denilen karakteristiğe sahiptir. Nüfusu 26,5 milyonu bulan ve ülkenin kuzeybatısında, “İran Azerbaycanı” olarak adlandırılan bölge ve etrafında, Doğu Azerbaycan Eyaletinin Tebriz, Sarab, Ahar, Merend, Bunab, Shabestar, Batı Azerbaycan Eyaletinin Urmiye,Hoy,Salmas, Maku, Takab, Miyandoab, Nakadeh, Erdebil Eyaletinin Erdebil, Parsabad, Meskinşehr, Zencan Eyaleti, Hamedan Eyaletinde yöresinde yaşayan Türkler en büyük etnik topluluktur.
Azeriler dışında Kaşkaylar, Fars Eyaleti: Şiraz, Firuzabad, Faraşbend, Kazerun, Abadeh ve Semirom. Türkmenler ise Gülistan Eyaletinde Günbed-i Kavus ve Bender-i Türkmen’de yaşamaktadır.
Bunun dışında Beluçiler, Bahtiyariler gibi Fars kökenkilerden başka etnik topluluklar da ülke nüfusunun önemli bir bölümünü oluşturur. Çoğunluğu sunni olan ve Irak sınırına yakın bölgede yoğun olarak yaşayan Kürtler de 5 milyona yaklaşan nüfuslarıyla önemli bir etnik topluluktur. Kürtler, resmî mezhebin Caferilik olması sebebiyle sistemle entegre olamamışlardır. İran nüfusunun % 90’u Şiilerden, % 8′i sünni, % 2′i ise diğer dinlere mensuptur.
İran müziği
İran müziği Fars-Arap-Türk müzik ailesine dahil olup Nuba, Magribi, Suriye-Mısır Wasla, Tacik-Özbek Shashmaqom, Uygur-Oniki makam gibi farklı gelenekleri de içermektedir. Fas’tan Çin’in batısına kadar uzanan geniş bir bölgeyi yine bu müzik ailesi kapsamında değerlendirmek mümkün. Başlangıçta tüm İslam coğrafyası yaklaşık 1000 yıllık bir kaynaktan beslenen tek bir müzik sistemi kullanıyorken, 16. ve 17. yüzyıllardan itibaren söz konusu coğrafyanın İstanbul dışında kalan tüm bu bölümünde mevcut müzik kültürünün çeşitli nedenlere bağlı olarak zayıfladığını görürüz. Sonrasında ise özellikle 19. yüzyıldan başlayarak İslam ülkelerinde müzikal anlamda bir yeniden doğuşun yaşandığını ve orijinal birliğin ortadan kalkarak farklı müzik kültürlerinin filizlenmeye başladığını söyleyebiliriz. Bununla birlikte, tüm farklılıklarına karşın aralarındaki derin ve güçlü bağdan ötürü Fars-Arap-Türk müziklerini tek bir aile olarak değerlendirmek daha geniş bir kesimin tercih ettiği yaklaşım olarak göze çarpıyıor.
İslamiyet öncesinde, özellikle Sasani döneminde, İran’daki müzik büyük gelişme kaydetmiştir. Bârbad, Nakisâ, Râmtin gibi saray müzisyenleri büyük nam salmış ve isimleri İslam edebi mirası altında anılmaya başlamıştır. Fakat ne yazık ki kanıt olarak gösterilebilecek bir tarih yazının gelişmemiş olmasından ötürü bu süreçteki müziğin kalitesi de somut bir şekilde belgelenememiştir.
İslamiyet’in kabulunden sonra ise İranlı müzisyenlerin İslam dünyasının müzik mirasını şekillendirmekte büyük etkileri olmuştur. Hatta dönemin bir çok Müslüman müzisyeninin İran kökenli olmasının yanında bunlar arasında en öne çıkanlardan biri olan Nashid-e Farsi’nin o bütün Arap dünyasını etkisi altına aldığı da inkar edilemez. Öte yandan Abbasi halifeliği döneminde de İranlı müzisyenlerin İslam kültürü üstünde önemli etkileri olmuştur. Fakat Acem halklarını bütünüyle kapsayan müziğin altın çağı kendisini en çok Timur hanedanlığı süresince göstermiştir. Büyük müzisyen ve bilim adamı Abdülkadir Meragi yine bu dönemde yaşamıştır. Hanedanlığının çöküşüyle birlikte ise söz konusu müzik geleneği Osmanlı İmparatorluğu’na geçmiş ve geleneksel Osmanlı müziğinin temellerini atmıştır.
İran müziğinin başlı başına İran’a ait bağımsız bir türe dönüşmesi Nasreddin Şah’ın(1848-1895) zamanında gerçekleşmiş ve genel olarak ‘Naseri Çağı’ adı verilen bu dönemde İran klasik müziği altın çağını yaşarken çağdaş İran müziğinin de tohumları serpilmiştir. Gerek sazende gerekse hanende olarak saray müzisyenlerinin varlığı ise İran aristokrasinin müziğe yönelik ilgi ve algısının kalıcı olmasını sağlamıştır. Bu sayede İran’daki müzik ve müzisyenler elitlerin desteğini alarak toplum hayatının da daha verimli sürdürülmesine katkıda bulunmuştur.
İran müziğinin temel ilkeleri
Özgün İran musiki sistemi, makam esasına dayalıdır. Yedi ünlü İran makamı şunlardan ibarettir: Şûr, segâh, çehârgâh, mâhûr, humâyûn, râst, pencgâh ve nevâ. Adı geçen makamlardan türeyen beş bileşik makam (âvâz) ise şunlardır: Ebû Atâ, deştî, efşârî, bayât-i zend (bayât-i turk) ve İsfahân. Makamlı-dizili musiki, İran’ın verimli musiki tarihinin bir özeti ve İran sanat, zevk ve düşüncesini musiki kalıbında en iyi şekilde anlatan büyük insanların çabalarının meyvesidir. Musiki Kacarlar döneminde bir sistematiğe kavuşmuş, pek çok İranlı musiki bilgini, çeşitli etnik kökenlerden olmakla birlikte, musiki konusuna hakim olarak bu alanda çalışmalar yapmışlardır. İran’da musiki eğitimi, diğer kadim kültürlerde olduğu gibi daha çok şifahi olarak, üstat-öğrenci ilişkisinde karşılıklı eğitimle gerçekleşmiştir.
Habib Semâî, Nur Ali Burûmend, Ebulhasan Sabâ, Abdullah Devâmî, Ali Ekber Şehnâzî ve benzeri üstatlar İran musikisinin unutulmaz isimleridir. Bununla birlikte, bir takım İranlı müzisyenlerin zevkleri başka bir yöne çevrilmiş ve sonuçta ortaya yarı İranlı yarı Avrupalı bir tarz çıkmıştır. Önce Yüksek Musiki Okulu’nun ardından Musiki Yüksek Konservatuarının ve batılı tarzda bir orkestranın kurulması, makama dayalı musikinin çalınma usullerinin değişim ve gelişiminde etkili olmuştur.
Günümüz İran’ında genel olarak dört tür musikiyle karşılaşırız.
Çeşitli bölgelerin musikisi (Makamlı musiki)
Makamlı-dizili musiki.
Karışık musiki (İran musikisi ile batı müziği karışımı)
Klasik batı müziği.
Usul itibarıyla dizili (redif) musikinin çeşitli bölümleri ve parçaları vardır ki bunların bir makamda ya da bileşik makamdaki tertibi ve tarzı önemli bir rol oynar. Bu parçaların “piş der-âmed, çehâr mızrâb, gûşe, darbî, tasnif ve reng” diye adlandırılan pek çok çeşitleri vardır. Gerçekte bir makamda (destgâh) ya da bileşik makamda (âvâz) pek çok alt bölüm (gûşe) mantıklı bir sıra ve dizi içinde çeşitli şekillerde birbiri ardınca yer alırlar ve geleneksel İran musikisindeki dizi (redif) kavramını aydınlatan işte bu alt bölümlerin (gûşelerin) tertibi ve sırasıdır.
Öte yandan, makamlı-dizili musiki, özgün İran musikisinin çok eski zamanlardan günümüze dek gelen melodilerinin, temalarının ve ilk örneklerinin bir bütünüdür. Bu yolda zevke ve yeniliğe işaret eden şey, “gûşe” adıyla anılan bu melodilerin kullanımındaki icaz ve kısalıktır. Elbette bazen bu “gûşelerden” bir kısmı bile tek başlarına geniş İran musiki hazinesinin küçük birer mecmuasını aktarabilmektedir. Bundan dolayı “redif musikisinin” en önemli rolü sadece özgün ilk örneklerin korunmasında değil, aynı zamanda müzik öğretiminin aktarılmasında da kendini gösterir. Çünkü, bellek kısaltılmış ve özetlenmiş melodilerin kavranmasında, geniş ve ayrıntılı parçalara göre daha başarılıdır. Bunların ezberlenmesinden amaç özellikle doğaçlama yapma (bedihe-serâyî) sanatı içindir. Zira redif musikisinin icrası, solo ve doğaçlama üzerine kuruludur. Bu doğaçlamalar hiç kuşkusuz özgür bir hayal, anlık yaratışlar ve öğrenilmiş ilk örnekler üzerine kuruludur. Bu yüzden her musiki üstadı, “gûşeleri” ardı ardına kullanarak kendi zevki, düşüncesi ve duygusu doğrultusunda ölçülü bir redif meydana getirir; böylece her yaratıcı sanatçı-çalgıcı çalma esnasında yeni bir redif yaratır.
Özgün İran musikisi Orta Doğu ülkelerinin (özellikle Türkiye) musikileriyle pek çok benzerlikler gösterir. Genellikle pek çok İran musiki aleti aynı şekil ve isimle Arap ülkelerinde ve Türkiye’de yaygındır. Ancak her ülkede çalınış tarzları farklıdır.
Ülkenin dörtte birini oluşturan Azeri’ler de İran kültürü ve müziğinde önemli bir yere sahiptir. Enstrümanların oluşumunda, halk müziğinin gelişiminde zengin bir yapıya sahiptirler. Musiki Razmi, Fars askeri kurumlarının icra ettiği, savaş ve resmi ortamlarda çalınan müzik türüdür. Davul ve nefesli bakır çalgılar kullanılır.
Dini müziğin yapısı ise homojen değildir. Örneğin, İmam Hüseyin’in şehitliğini anlatan tiyatro oyunlarındaki dini müzik, Musiki Razmi’den etkilenmiştir ve ağıtlar yakılarak yapılır. Bu tür oyunlara sokakta da rastlanabiliyor. Oyuncuların biri Yezid rolünü oynuyor, diğeri ise Hüseyin. Hüseyin, şehit düştükten sonra ağıtlar yakılıyor. Bu, seyirciler üzerinde büyük bir etki yaratıyor ve ağlayanlar oluyor.
Sufi müziği ise kendine özgü şeyler üretmiştir. Def, çalgı olarak bu müzikle ortaya çıkmıştır. Dastgah’tan çok uzak ve daha özgür bir anlayışa sahiptir. Dinsel törenlerde (Noneh) yapılan müzik ise hazırlıksız, doğaçlama yapılan müziktir.
İranlıların günlük yaşamlarında halk müziği, özellikle köylerde çok önemli bir yere sahiptir. Folklorik müzik İran klasik müziğinden etkilenmemiş hatta dastgah sisteminin etkisinde kalmıştır.
Mazandaran bölgesinde ortaya çıkan müzik, sözsüz motiflerden oluşuyor. Genel anlamda ritim sadedir. Bu türün en bilineni ‘Katuli’lerdir. Özellikle Aliabad-e Katul şehrinde ortaya çıkmıştır. Bu tarz türküler “Katuli” denilen inekleri dolaştırırken söyleniyordu. Aynı zamanda işçiler çalışırken veya yürüyüş yaparken söylerlerdi. Bu yüzden “jana”, “hey” ve “aye” heceleri çok bulunur. Bu, şarkı söylerken nefes alabilmeyi sağlıyordu. Bir başka türkü tarzı ise “Kaleh haal”dir. Bu türküleri ev hanımları fırındayken söylüyorlardı.
Amiri türkülerinin kaynağı ise Mazandaranlı Amir Paazvari adlı şairin uzun şiirleridir.
Najma türküleri ise Najmadin prensi ile Ranaa arasında aşkı anlatan şiirlerdir. Bugün Najma İran’da çok popüler bir tarzdır. Geçmiş zamanlarda İran’da yaşayan seyyar satıcılara Sarvadar denilirdi. Söyledikleri şarkılar da kendi isimleri olan Sarvadar olarak anılırdı. Bu şarkılar, yüksek ritimliydi. Çünkü atların üzerindeyken söyleniyorlardı.
Bandari müzik türü ise İran’ın güneyinde ortaya çıkmıştır. Düğünlerde en çok kullanılan müziktir.
Çalgılar
Özgün İran musikisinin icra edildiği çalgıların Ortadoğu ülkelerinin çoğunda kullanımı yaygındır. İran musikisinde Ney, Kemança, Darbuka gibi çalgılar Türkiye’de de yaygın olan çalgılardır. Ancak çalınış biçiminde bazı farklılıklar vardır. İşte İran musikisi bu noktada özgünlüğünü korumuştur.
Def: 1Asya ve Kuzey Afrika’da en eski davullardan biridir. İran’da Sufi müziğiyle ortaya çıkan bir çalgıdır. Zikr törenlerinde kullanılır.
Tar: Telli-mızraplı çalgılardan “Tar”, ip ve tel demektir. Asıl olarak Azeriler’in kullandığı bir enstrümandır.
Setar: Setar “üç telli” anlamına gelir, ikisi de işaret parmağının tırnağıyla çalınır. Yalnızlık sazı olarak bilinen Setar’ın yumuşak bir sesi vardır.
Dotar: Uzun yakalı ut ailesinden gelir ve iki tellidir. İran’da Dotar, Gorgan ve Gonbad’daki Türkmenler arasında yaygındır. Kuzey ve Doğu Horasan’da kullanılır. Yapımında iki farklı ahşap türü kullanılmaktadır.
Kemança: Yaylı, telli ve ayaklı bir çalgı olan Kemança, dikine tutulup yayın sapa sürtülmesiyle çalınır. Gövdesi ahşaptan yapılan 4 telli bir çalgıdır. Alet yüksek ölçüde süslüdür ve bir viyola boyutundadır. Çalınış tarzı bölgesel farklılıklar gösterebilir.
Ney: Flüte benzeyen üflemeli bir çalgıdır. Ön kısmında 6, arkasında da bir delik vardır. Çalındığında insana hüzün duygusu verir. İranlı neyzenler önceleri neyin ağız kısmını dudakları arasına alıp üfleyerek çalardı.
Ancak İranlılar son yüzyılda yeni bir çalma şekli geliştirdi. Ney, ağız kısmının üst ön dişlerin arasına alınmasıyla çalınır oldu.
Santur: Hem solo hem koro halinde kullanılabilen bir kanun türüdür. Santurun, 72 ipi vardır.
Tombak: Vurmalı İran çalgılarından en popüler olanıdır. “Zarb” olarak da bilinir. Derinin gergin tahta bir kasnağa tutturulmasından meydana gelir. İki elin parmaklarıyla çalınır. Ayrıca akort edilemez, bu yüzden ses şiddeti sabittir.(1)
(1) İran Kültür Evi, www.irankulturevi.com , [erişim tarihi 19 Aralık 2010].İran (Farsça: ایران ), resmî adı İran İslam Cumhuriyeti (Farsça: جمهوری اسلامی ایران) / Cumhuriye İslamiye İran, Güneybatı Asya’da ülke. Güneyde Basra ve Umman Körfezi, kuzeyde ise Hazar Denizi ile çevrilidir. Türkiye, Azerbaycan, Ermenistan, Irak, Pakistan, Afganistan ve Türkmenistan ile kara sınırına sahiptir. Başkenti Tahran’dır. Şiilik ülkenin resmî dini mezhebi ve Farsça resmî dilidir.
İran, M.Ö. 4000′lere dayanan tarihi ve var olan yerleşmeleriyle dünyadaki en eski sürekli uygarlıklardan birine ev sahipliği yapmaktadır.Tarih boyunca İran Avrasya’daki merkezi konumu nedeniyle jeostratejik öneme sahip olmuştur ve bir bölgesel güçtür.
İran BM, Bağlantısızlar Hareketi, İslam Konferansı Örgütü ve OPEC kurucu üyesidir. İran siyasal sistemi 1979′da kabul edilen anayasaya göre oluşturulan birkaç karmaşık yönetim yapısına göre işlemektedir. En yüksek devlet makamı şimdiki Ayetullah Ali Hamaney’in üstlendiği İran dini liderliğidir. (Vilayet-i Fakih)
İran, uluslararası enerji güvenliği ve dünya ekonomisinde geniş petrol ve doğal gaz kaynakları sonucu önemli bir konuma sahiptir.
Etimoloji
İran sözcüğünün kökeni, Sanskritçe Aryan sözcüğünden gelir.
İran (ایران) sözcüğü modern Farsça’ya, Zerdüştçülüğün kutsal kitabı Avesta’da yer alan bir Proto-İrani terim olan Aryānām’dan girmiştir.Ariya- ve Airiia- kelimeleri aynı zamanda Ahameniş İmparatorluğu yazıtlarında etnik bir atıf olarak yer almıştır. Orta Farsça’dan gelen Ērān terimi, Pehlevi dili’nde ʼyrʼn, Nakş-ı Rüstem’deki I.Ardeşir’in taç giyme törenini gösteren kabartmanın yanındaki yazıtta bulunmuştur. Bu kabartmaya eşlik eden Partça dilindeki yazıtta İran,aryān olarak ifade edilirken, bu yazıtta, kralın sanı Orta Farsça ērān kelimesini (Pehlevi dilinde,ʼryʼn) içermektedir. I. Ardeşir’in zamanında ērān ifadesi devletten çok insanları kastederek bu anlamını korudu.
Bu yazıtta İran halklarına atfen kullanılan ērān kelimesine rağmen, ērān ifadesinin imparatorluk coğrafyasını ifade etmek için kullanılması Sasani hanedanlığının ilk döneminde de görülmüştür. I.Şapur’un -Ardeşir’in oğlu ve halefi- bir yazıtında açıkça Ērān bölgelerinin içine İranlıların yerleşmediği Ermenistan ve Kafkasya’yı da dahil etmiştir. Kartir kitabelerinde yüksek rahip, Anērān’ın egemenliği altındaki bölgeleri gösteren listede aynı bölgeleri saymıştır.[16]ērān and aryān kelimelerinin ikisi birden, (İranlı) Aryanların ülkesi anlamına gelen Proto-İran dilindeki Aryānām teriminden gelmektedir. Airyanem Vaejah kelimesi ve kavramı aslında İran’ın ülke isminde (Edebi olarak Aryanlar’ın ülkesi anlamında), aynen Aryānā kelimesinin modern Farsça karşılığı olan Iran (Ērān) gibi korunmuştur.
Ülkenin adı M.Ö. 6. yüzyıldan 1935′e kadar Pers İmparatorluğu, Acemistan gibi isimlerle bilinirken, o yıl Rıza Şah uluslararası topluluktan “İran” adını kullanmalarını istemiştir. Bir kaç yıl sonra bu isim değişikliğinin ülkenin geçmişi ile arasında bağı kopardığını iddia eden bilimadamları protesto gösterileri yapmış, 1959′da Muhammed Rıza Pehlevi her iki ifadenin resmî olarak birlikte ve birbirinin yerine kullanılabileceğini açıklamıştır.
1979′daki İran İslam Devrimi’nden itibaren ülkenin resmî adı “İran İslam Cumhuriyeti” olmuştur.
Toplum Yapısı
Yapılan araştırmalara göre İran nüfusunun %40′ını Farslar, %37′ını Azeriler, 6%’ini Gilekler ve Mazandaranlılar, %7′sini Kürtler, %3′ünü Araplar, %2′sini Lurlar, %2′sini Beluciler, %2′sini Türkmenler ve %1′ini Kaşkay Türkleri ve diğer etnik gruplar oluşturur.
İran nüfusunun dini yapısının %90′unu Şii Müslümanlar, %’8′ini Sünni Müslümanlar, kalan %2′sini ise diğer dinlere mensup insanlar (Bahailer, Sâbiîler, Hindular, Yezidiler, Ahli-Hak, Zerdüştçüler, Yahudiler ve Hıristiyanlar oluşturmaktadır.[20] İran’da diğer önemli dini azınlıklar arasında özellikle Ortodoks Gürcüler ve Ermeniler (İsfahan), Zerdüştler (Yezd) ve Bahailer öne çıkmaktadır. Ülkede az miktarda Hindu, Keldani ve Sâbiîlik inancına bağlı topluluklar bulunmaktadır. İran’da dini azınlıkların inanç özgürlüğü güvence altına alınmış olup, azınlık temsilcilerine (Ortodoks Hıristiyanlık, Musevilik ve Zerdüştlük) Meclis’te koltuk ayrılmıştır. İran hükümeti tarafından “sapkın bir inanç” olarak nitelendirilen Bahailik ise yasak olup, kimi zaman sert kovuşturmalara uğramaktadır.
Ülkenin resmî mezhebi olan Şiilik ve 12 İmam (İsna Aşeriye) inancı, ülkenin özellikle orta ve kuzey kısımlarında güçlüdür. Sünnilik inancıysa ağırlıklı olarak ülkenin kuzey-batısındaki Kürtler ile Pakistan sınırındaki Belucilerde ve Horasan eyaletinde yerleşik Türkmen aşiretlerde yaygındır.
85 milyon civarında tahmin edilen bir nüfusa sahip olan ülke, hem etnik hem de mezhepsel bakımdan büyük çeşitlilik göstermektedir. Genel nüfusun % 50′si İrani denilen karakteristiğe sahiptir. Nüfusu 26,5 milyonu bulan ve ülkenin kuzeybatısında, “İran Azerbaycanı” olarak adlandırılan bölge ve etrafında, Doğu Azerbaycan Eyaletinin Tebriz, Sarab, Ahar, Merend, Bunab, Shabestar, Batı Azerbaycan Eyaletinin Urmiye,Hoy,Salmas, Maku, Takab, Miyandoab, Nakadeh, Erdebil Eyaletinin Erdebil, Parsabad, Meskinşehr, Zencan Eyaleti, Hamedan Eyaletinde yöresinde yaşayan Türkler en büyük etnik topluluktur.
Azeriler dışında Kaşkaylar, Fars Eyaleti: Şiraz, Firuzabad, Faraşbend, Kazerun, Abadeh ve Semirom. Türkmenler ise Gülistan Eyaletinde Günbed-i Kavus ve Bender-i Türkmen’de yaşamaktadır.
Bunun dışında Beluçiler, Bahtiyariler gibi Fars kökenkilerden başka etnik topluluklar da ülke nüfusunun önemli bir bölümünü oluşturur. Çoğunluğu sunni olan ve Irak sınırına yakın bölgede yoğun olarak yaşayan Kürtler de 5 milyona yaklaşan nüfuslarıyla önemli bir etnik topluluktur. Kürtler, resmî mezhebin Caferilik olması sebebiyle sistemle entegre olamamışlardır. İran nüfusunun % 90’u Şiilerden, % 8′i sünni, % 2′i ise diğer dinlere mensuptur.İran (Farsça: ایران ), resmî adı İran İslam Cumhuriyeti (Farsça: جمهوری اسلامی ایران) / Cumhuriye İslamiye İran, Güneybatı Asya’da ülke. Güneyde Basra ve Umman Körfezi, kuzeyde ise Hazar Denizi ile çevrilidir. Türkiye, Azerbaycan, Ermenistan, Irak, Pakistan, Afganistan ve Türkmenistan ile kara sınırına sahiptir. Başkenti Tahran’dır. Şiilik ülkenin resmî dini mezhebi ve Farsça resmî dilidir.
İran, M.Ö. 4000′lere dayanan tarihi ve var olan yerleşmeleriyle dünyadaki en eski sürekli uygarlıklardan birine ev sahipliği yapmaktadır.Tarih boyunca İran Avrasya’daki merkezi konumu nedeniyle jeostratejik öneme sahip olmuştur ve bir bölgesel güçtür.
İran BM, Bağlantısızlar Hareketi, İslam Konferansı Örgütü ve OPEC kurucu üyesidir. İran siyasal sistemi 1979′da kabul edilen anayasaya göre oluşturulan birkaç karmaşık yönetim yapısına göre işlemektedir. En yüksek devlet makamı şimdiki Ayetullah Ali Hamaney’in üstlendiği İran dini liderliğidir. (Vilayet-i Fakih)
İran, uluslararası enerji güvenliği ve dünya ekonomisinde geniş petrol ve doğal gaz kaynakları sonucu önemli bir konuma sahiptir.
Etimoloji
İran sözcüğünün kökeni, Sanskritçe Aryan sözcüğünden gelir.
İran (ایران) sözcüğü modern Farsça’ya, Zerdüştçülüğün kutsal kitabı Avesta’da yer alan bir Proto-İrani terim olan Aryānām’dan girmiştir.Ariya- ve Airiia- kelimeleri aynı zamanda Ahameniş İmparatorluğu yazıtlarında etnik bir atıf olarak yer almıştır. Orta Farsça’dan gelen Ērān terimi, Pehlevi dili’nde ʼyrʼn, Nakş-ı Rüstem’deki I.Ardeşir’in taç giyme törenini gösteren kabartmanın yanındaki yazıtta bulunmuştur. Bu kabartmaya eşlik eden Partça dilindeki yazıtta İran,aryān olarak ifade edilirken, bu yazıtta, kralın sanı Orta Farsça ērān kelimesini (Pehlevi dilinde,ʼryʼn) içermektedir. I. Ardeşir’in zamanında ērān ifadesi devletten çok insanları kastederek bu anlamını korudu.
Bu yazıtta İran halklarına atfen kullanılan ērān kelimesine rağmen, ērān ifadesinin imparatorluk coğrafyasını ifade etmek için kullanılması Sasani hanedanlığının ilk döneminde de görülmüştür. I.Şapur’un -Ardeşir’in oğlu ve halefi- bir yazıtında açıkça Ērān bölgelerinin içine İranlıların yerleşmediği Ermenistan ve Kafkasya’yı da dahil etmiştir. Kartir kitabelerinde yüksek rahip, Anērān’ın egemenliği altındaki bölgeleri gösteren listede aynı bölgeleri saymıştır.[16]ērān and aryān kelimelerinin ikisi birden, (İranlı) Aryanların ülkesi anlamına gelen Proto-İran dilindeki Aryānām teriminden gelmektedir. Airyanem Vaejah kelimesi ve kavramı aslında İran’ın ülke isminde (Edebi olarak Aryanlar’ın ülkesi anlamında), aynen Aryānā kelimesinin modern Farsça karşılığı olan Iran (Ērān) gibi korunmuştur.
Ülkenin adı M.Ö. 6. yüzyıldan 1935′e kadar Pers İmparatorluğu, Acemistan gibi isimlerle bilinirken, o yıl Rıza Şah uluslararası topluluktan “İran” adını kullanmalarını istemiştir. Bir kaç yıl sonra bu isim değişikliğinin ülkenin geçmişi ile arasında bağı kopardığını iddia eden bilimadamları protesto gösterileri yapmış, 1959′da Muhammed Rıza Pehlevi her iki ifadenin resmî olarak birlikte ve birbirinin yerine kullanılabileceğini açıklamıştır.
1979′daki İran İslam Devrimi’nden itibaren ülkenin resmî adı “İran İslam Cumhuriyeti” olmuştur.
Toplum Yapısı
Yapılan araştırmalara göre İran nüfusunun %40′ını Farslar, %37′ını Azeriler, 6%’ini Gilekler ve Mazandaranlılar, %7′sini Kürtler, %3′ünü Araplar, %2′sini Lurlar, %2′sini Beluciler, %2′sini Türkmenler ve %1′ini Kaşkay Türkleri ve diğer etnik gruplar oluşturur.
İran nüfusunun dini yapısının %90′unu Şii Müslümanlar, %’8′ini Sünni Müslümanlar, kalan %2′sini ise diğer dinlere mensup insanlar (Bahailer, Sâbiîler, Hindular, Yezidiler, Ahli-Hak, Zerdüştçüler, Yahudiler ve Hıristiyanlar oluşturmaktadır.[20] İran’da diğer önemli dini azınlıklar arasında özellikle Ortodoks Gürcüler ve Ermeniler (İsfahan), Zerdüştler (Yezd) ve Bahailer öne çıkmaktadır. Ülkede az miktarda Hindu, Keldani ve Sâbiîlik inancına bağlı topluluklar bulunmaktadır. İran’da dini azınlıkların inanç özgürlüğü güvence altına alınmış olup, azınlık temsilcilerine (Ortodoks Hıristiyanlık, Musevilik ve Zerdüştlük) Meclis’te koltuk ayrılmıştır. İran hükümeti tarafından “sapkın bir inanç” olarak nitelendirilen Bahailik ise yasak olup, kimi zaman sert kovuşturmalara uğramaktadır.
Ülkenin resmî mezhebi olan Şiilik ve 12 İmam (İsna Aşeriye) inancı, ülkenin özellikle orta ve kuzey kısımlarında güçlüdür. Sünnilik inancıysa ağırlıklı olarak ülkenin kuzey-batısındaki Kürtler ile Pakistan sınırındaki Belucilerde ve Horasan eyaletinde yerleşik Türkmen aşiretlerde yaygındır.
85 milyon civarında tahmin edilen bir nüfusa sahip olan ülke, hem etnik hem de mezhepsel bakımdan büyük çeşitlilik göstermektedir. Genel nüfusun % 50′si İrani denilen karakteristiğe sahiptir. Nüfusu 26,5 milyonu bulan ve ülkenin kuzeybatısında, “İran Azerbaycanı” olarak adlandırılan bölge ve etrafında, Doğu Azerbaycan Eyaletinin Tebriz, Sarab, Ahar, Merend, Bunab, Shabestar, Batı Azerbaycan Eyaletinin Urmiye,Hoy,Salmas, Maku, Takab, Miyandoab, Nakadeh, Erdebil Eyaletinin Erdebil, Parsabad, Meskinşehr, Zencan Eyaleti, Hamedan Eyaletinde yöresinde yaşayan Türkler en büyük etnik topluluktur.
Azeriler dışında Kaşkaylar, Fars Eyaleti: Şiraz, Firuzabad, Faraşbend, Kazerun, Abadeh ve Semirom. Türkmenler ise Gülistan Eyaletinde Günbed-i Kavus ve Bender-i Türkmen’de yaşamaktadır.
Bunun dışında Beluçiler, Bahtiyariler gibi Fars kökenkilerden başka etnik topluluklar da ülke nüfusunun önemli bir bölümünü oluşturur. Çoğunluğu sunni olan ve Irak sınırına yakın bölgede yoğun olarak yaşayan Kürtler de 5 milyona yaklaşan nüfuslarıyla önemli bir etnik topluluktur. Kürtler, resmî mezhebin Caferilik olması sebebiyle sistemle entegre olamamışlardır. İran nüfusunun % 90’u Şiilerden, % 8′i sünni, % 2′i ise diğer dinlere mensuptur.
